imgr3839

Jorg Cristoph Prinz, Spyridon Schoinas, Ketty Peris, Elorian S. KnauB

Η αξιολόγηση παραδοσιακών βιογραφιών από την οπτική γωνιά της ιατρικής γνώσης του σήμερα μπορεί να μας δώσει νέες αντιλήψεις αναφορικά με το ιστορικό της ίδιας της ασθένειας και να δημιουργήσει ιστορικούς συσχετισμούς. Αυτό ισχύει επίσης και για την τύχη του Ηρακλή, του πιο επιφανούς ήρωα της ελληνικής μυθολογίας, οι τελευταίες μέρες, του οποίου αποτελούν το θέμα της αρχαίας τραγωδίας «Τραχίνιαι» του Έλληνα ποιητή Σοφοκλή (496-406 π.χ).

Ο Ηρακλής ο οποίος ήταν ο θνητός υιός του Δία, του πατέρα όλων των θεών, θεωρείτο ως το αρχέτυπο παράδειγμα εξαιρετικής δύναμης, αντοχής και υπερανθρώπινου θάρρους και ως κάποιος που θα μπορούσε να νικηθεί μόνο με ύπουλο τρόπο. Ο Ηρακλής είχε σκοτώσει τον κένταυρο Νέσσο με ένα τόξο, το οποίο ήταν δηλητηριασμένο με το αίμα της Λερναίας Ύδρας, καθώς ο Νέσσος επιχειρούσε να βιάσει την Δηιάνειρα, τη γυναίκα του Ηρακλή. Ο παμπόνηρος Νέσσος, πεθαίνοντας, έδωσε στη Δηιάνειρα τη δόλια συμβουλή, να κρατήσει μια ποσότητα από το δηλητηριασμένο από το θανατηφόρο τόξο αίμα του, με σκοπό να το χρησιμοποιήσει σαν ερωτικό φίλτρο στο μέλλον, σε περίπτωση που ο σύζυγος της επέλεγε να την απατήσει. Μια τέτοια αφορμή δίνει ο ίδιος ο Ηρακλής χρόνια αργότερα, όταν προσπαθεί να κατακτήσει την Ιόλη, την όμορφη κόρη του βασιλιά Εύρυτου. Έχοντας στο μυαλό τα λόγια του Νέσσου, η Δηιάνειρα, κυριευμένη από ζήλια εμποτίζει ένα όμορφο χιτώνα με το δηλητηριασμένο αίμα του Νέσσου και τον αποστέλνει ως δώρο στον άνδρα της μέσω του αγγελιοφόρου Λίχα (Εικόνα 1) στο ακρωτήριο Κήναιο στο νησί της Εύβοιας, όπου ο Ηρακλής έκανε θυσίες. Μόλις ο Ηρακλής φόρεσε το εορταστικό πέπλο για να κάνει την ιεροτελεστία της θυσίας, αυτό κόλλησε ανεπανόρθωτα στις σάρκες του και άρχισε να του τις κατατρώει. Στην τραγωδία του «Τραχίνιαι», ο Σοφοκλής δίνει μια πιστή περιγραφή του μαρτυρίου του Ηρακλή (1). Από το στόμα του Ύλλου, του υιού του Ηρακλή, μαθαίνουμε για την ύπαρξη διαφόρων συμπτωμάτων, τα οποία υποδεικνύουν πως ο χιτώνας του Νέσσου πιθανό να ανταποκρίνεται στη κλινική εικόνα μιας συστηματικής σκληροδερμίας και μιας νόσου του κολλαγόνου (2).

Στους στίχους 765-778 της τραγωδίας « Τραχίνιαι», ο Ύλλος αναφέρει τα εξής στη μητέρα του: «..όμως σε λίγο , όταν επήρε να λαμπαδιάζει η φλόγα…, μούσκεψ΄ο ιδρώτας το κορμί του και στα πλευρά του κόλλησε ο χιτώνας,… τότε μπήκε σουβλιά ως τα κόκκαλα του και σύγκορμο φριχτοί σπασμοί τον πιασαν, ύστερα αρχίζει να τον κατατρώει, λες και ήταν πικρής οχιάς φαρμάκι…πάλι τα σπλάχνα του βαθύς σούβλισε πόνος». Αυτά τα συμπτώματα μπορούν μεταφορικά να ερμηνευθούν ως σημάδια μιας καλπάζουσας εξελικτικής συστηματικής σκληροδερμίας με διάχυτη σκλήρυνση του δέρματος, εμπλοκή των πνευμόνων, δυσκολίες στη κυκλοφορία του αίματος λόγω του συνδρόμου Raynaud καθώς και επίπονες εξελκώσεις στα άκρα, όπως παρουσιάζονται στις εικόνες 2α-δ. Ο ίδιος ο Ηρακλής υπογραμμίζει αυτή την ερμηνεία με δικά του λόγια, όταν στο οδυρμό του για το μαρτύριο που τον βαραίνει, περιγράφει τα τυπικά σημεία εμφάνισης της σκλήρυνσης, τους συνεπακόλουθους περιορισμούς στην κίνηση, τις ενδείξεις για εμπλοκή των πνευμόνων και του περικαρδίου καθώς και τους σπασμούς στα αιμοφόρα αγγεία των άκρων: «μήτ ΄ η ομόκλινη του Δία ως τώρα…κακό δεν μου΄κανε, όπως τούτο που πανούργα κόρη του Οινέα μου ΄ βαλε στους ώμους, δίχτυ των Ερινύων, που με σκοτώνει. Γιατί κολλώντας στα πλευρά μου, ως μέσα μου τρώει τις σάρκες και βαθιά χωμένο βυζαίνει φλέβες και πνευμόνια, μου΄χει ρουφήξει της καρδιάς τα αίμα κι όλο το σώμα μου αφανίστηκε κλεισμένο σε τούτη την ανείπωτη παγίδα… Πάλι με φλόγισε ο σπασμός της συμφοράς σούβλισε τα πλευρά μου, δίχως πόνους δεν θα μ΄ αφήσει, φαίνεται, η κατάρατη και σαρκοβόρα αρρώστια… Να, με αρπάζει πάλι το κακό, φούντωσε πια κι ακράτητο χιμάει. Ω! χέρια, χέρια μου και πλάτες, στήθια κι αγαπημένα μπράτσα…Μα τώρα απ΄την κρυφή αρρώστια ο δόλος άψυχος έτσι, σπαραγμένος σβήνω και με τις σάρκες μου κομματισμένες χάνομαι γω,…». Οι διαπεραστικές συσπάσεις στα πλευρά θα μπορούσαν να είναι γαστρεντερικοί σπασμοί σαν αποτέλεσμα μιας ίνωσης στη γαστρεντερική οδό. Φαίνεται επίσης πως και άλλα τυπικά συμπτώματα της συστηματικής σκληροδερμίας, η μικροστομία και η ανεκφραστικότηα (Εικόνα2), περιγράφονται στους στίχους 1259-1264, όπου ο Ηρακλής παραπονιέται και λέει: «Εμπρός ψυχή μου σκληρή, πριν να ξυπνήσει τούτη η μανία, σα δυο πέτρες δεμένες μ΄ ατσάλι τα χείλη σου σφίξε, το βόγκο να πνίξεις που τελειώνεις χαρούμενη αθέλητον έργο». Ακόμα και όταν στις τραγωδίες οι διαστάσεις του τόπου και του χρόνου είναι σχετικές και εξαρτώνται από τις ανάγκες του υλικού, εντούτοις γνωρίζουμε από τον Σοφοκλή και από τα αρχαία γραπτά κείμενα, πως τα βάσανα του Ηρακλή χειροτέρευσαν με γοργό ρυθμό. Άρχισαν από την παραμονή του στο ακρωτήριο Κήναιο της Εύβοιας, συνεχίστηκαν κατά το σύντομο ταξίδι του πίσω στη πατρίδα του την Τράχις και εξακολούθησαν μέχρι και τις τελευταίες του μέρες και την αποθέωσή του, όπου και επέλεξε ο ίδιος να καεί στην πυρά για να λυτρωθεί από το μαρτύριό του.

Σε γενικές γραμμές, διάφορα στοιχεία αποδεικνύουν πως τα δεινά του Ηρακλή «αντικατοπτρίζουν» την πορεία μιας συστηματικής σκληροδερμίας. Με το ίδιο σκεπτικό, ο χιτώνας του Νέσσου θα ήταν συνώνυμος με την καλπάζουσα εξελικτική συστηματική σκληροδερμία ενώ η απεικόνιση του ιατρικού ιστορικού του Ηρακλή αποτελεί τη πρώτη γνωστή περιγραφή μιας σκληροδερμίας στη λογοτεχνία. Η εμφάνιση της ασθένειας υπό τη περιγραφή συμπτωμάτων στην τραγωδία»Τραχίνιαι» ταυτόχρονα υπογραμμίζει την εκπληκτική ικανότητα παρατηρητικότητας του Σοφοκλή, ο οποίος ως σύγχρονος του Ιπποκράτη (460 μέχρι 380/370 π.χ), έζησε την εποχή της επιστημονικής άνθησης στον τομέα της ιατρικής στην αρχαία Ελλάδα. Προφανώς γνώριζε τις ιατρικές ενδείξεις της συστηματικής σκληροδερμίας και έτσι τις αναγνώρισε σε σχέση με την αναμέτρηση μεταξύ του Ηρακλή και του Νέσσου, ένα γεγονός το οποίο απαρχής αποτελούσε μέρος του μύθου του Ηρακλή (3). Κατ΄ επέκταση ο Σοφοκλής αντιλήφθηκε τα δεινά του παθήματος του Ηρακλή ως μια προσδιορισμένη αρρώστια.

Κάτι τέτοιο την ίδια ώρα καθιστά την τραγωδία του Σοφοκλή ως ένα ιατρικό-ιστορικό τεκμήριο. Σ΄ αυτό το σημείο θα πρέπει να τονιστεί το γεγονός ότι ο Σοφοκλής καθόρισε την τύχη του Ηρακλή σύμφωνα με τον τρόπο των αττικών ποιητών δηλ. ανάλογα με τις δικές του εντυπώσεις και πεποιθήσεις (4). Μπορεί το γήινο έλος του ημίθεος, Ηρακλή, το οποίο είχε ήδη προβληθεί υπό μορφή χρησμού από ένα μάντη, να ερμηνεύεται, σύμφωνα με τη θεοκρατική αντίληψη που επικρατούσε τότε ως μια αναπόφευκτη προφητεία. Η μοίρα των ασθενών που υποφέρουν από σκληροδερμία δεν έχει αλλάξει σχεδόν καθόλου από τότε. Όπως και με την περίπτωση του χιτώνα του Νέσσου, η συστηματική σκληροδερμία ακόμα και σήμερα αντιστέκεται στις πλείστες ιατρικές προσπάθειες, παρά τη μεγάλη πρόοδο που σημειώθηκε στην κατανόηση της παθογένεσης της αρρώστιας καθώς και στην ανάπτυξη νέων φαρμάκων (5).

Ευχαριστίες
Θα θέλαμε α ευχαριστήσουμε τον Prof. Dr. Dr.hc. mult. Gerd Plewing για την κριτική επιθεώρηση του κειμένου.
Η εργασία αυτή έτυχε υποστήριξης από τη Γερμανική Ερευνητική Κοινότητα, Ειδικός Τομέας Έρευνας 571-«Αυτοάνοσες αντιδράσεις: εμφάνιση, μηχανισμοί και θεραπεία».

Μετάφραση από μηνιαίο εκφραστικό όργανο της Γερμανικής Δερματολογικής Εταιρείας JDDG.
Δρ.Ανδρέας Φελλάς
Δερματολογος – Αφροδισιολογος
Αλλεργιολογία.
Email:info@fellasderma.com
Tel:22767257